خۆڵبارین و بەبیابانبوون، عیراق بەرەو کوێ دەچێت؟

PUKMEDIA AI

عیراق بەرەو بیابانبون

پێشتر عیراق بە وڵاتی نێوان دوو رووبار و پشتێنەی سەوزایی ناسرابوو، بەڵام ئێستا نیوەی خاكەكەی لەژێر هەڕەشەی وشکبوونەوەدایە، بۆیە دەبێت هەست بە قەبارەی ئەو کارەساتە بکەین کە بەرۆکی ئەو وڵاتەی گرتووە.

ئێستا عیراق رووبەڕووی یەکێک لە سەختترین قەیرانە ژینگەییەکانی مێژووی هاوچەرخ دەبێتەوە، ئەویش دیاردەی بەبیابانبوونە. گۆڕانی ژینگەیی و ئاسایشی نیشتمانی و دیاردەی بەبیابانبوون لە قۆناغی هۆشدارییەوە پەڕیوەتەوە بۆ قۆناغی کارەساتی راستەقینە، ئەمەش نەك تەنها كاریگەریی لەسەر خاكەكەی هەیە، بەڵكو كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر ئاسایشی خۆراک، سەقامگیریی ئابووری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی عیراق دەبێت و لە داهاتوودا دەبێتە گەورەترین ئاڵەنگاری لەبەردەم ئاسایشە نیشتمانییەکەیدا.

كوردستانی نوێ لەم راپۆرتەدا، تیشک دەخاتە سەر رەهەندەکانی قەیرانەکە و هۆكارەكانی بەبیابانبوون و کاریگەرییە درێژخایەنەکانی لەسەر داهاتووی عیراق.

بەبیابانبوون و لەدەستدانی رووەك

لەسەر بەبیابانبوون، د.عەبدولموتەڵیب رەفعەت سەرحەد مامۆستای زانكۆ رایگەیاند، بەبیابانبوون بریتییە لە تێکچوونی زەوییە کشتوکاڵییەکان و لەوەڕگاکان لە ناوچە وشک و نیمچە وشک و نیمچە شێدارەکاندا، کە دەبێتەهۆی لەدەستدانی رووەك و هەمەجۆریی زیندەوەری،  لەدەستدانی چینی سەرەوەی خاك (چینی بایۆلۆجی) و دواتر توانای خاك بۆ بەرهەمهێنانی بەروبووم و پشتگیریی ژیانی مرۆڤ و ئاژەڵ و زیندەوەرانی تر لەدەستدەدات. وتیشی: پرۆسەی بەبیابانبوونی زەوی، زیاتر لە ئەنجامی چەندین هۆکاری جۆراوجۆرەوە دروستدەبێت، وەک بڕینی دارستانەکان، وشکەساڵی، کاری کشتوکاڵی نەگونجاو و نەچەسپیوو.

کاریگەریی گۆڕانکارییەکانی کەشوهەوا

گۆڕانی گەشوهەوا بریتییە لە گۆڕانی درێژخایەن لە رێژە و تێکڕای توخمەکانی کەشوهەوا و دیاردە جۆراوجۆرەکانی وەک (تیشکی خۆر، پلەی گەرما، شێی رێژەیی، با، باران و ...هتد)، بەوپێیەی رێژەی هەندێکیان بەرزدەبێتەوە بۆ سەرووی رێژەی سروشتیی دیاریکراو، لە ئەنجامی زیادبوونی رێژەی دەردانی گازە گەرمخانەییەکان بەتایبەتی گازە کاربۆنییەکان، کە ئەمەش دەبێتەهۆی دروستبوونی بارودۆخێکی ناهاوسەنگ لە بەرگەهەوا و پێکهاتەکانیدا.

لەناوچوونی رووەك و دارستانەكان 

هەروەها گۆڕانی کەشوهەوا کاریگەریی لەسەر فرێکوێنسی (دووبارەبوونەوە) و چڕیی رووداوە توندەکانی کەشوهەوا هەیە وەک کەم بارانی، وشکەساڵی، تەقینەوەی باراناو و و لافاو و...هتد، بۆ نموونە لە ناوچە وشکەکاندا، دەشێت وشکەساڵی کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبێت لەسەر رووپۆشی رووەک و بەرهەمهێنانی بەروبووم، بەتایبەتی ئەگەر زەوییەکە بۆ لەوەڕاندنی ئاژەڵ بەکاربهێنرێت. کاتێک رووەکەکان بەهۆی کەمیی ئاوەوە لەناودەچن، خاکەکە بێ بەرهەم دەبێت و دووچاری رووتەنی دەبێتەوە و بە ئاسانی رووبەڕووی راماڵین دەبێتەوە بەهۆی با-وە، ئەمەش ئەگەری بەبیابانبوون زیاتر دەکات. بەپێچەوانەشەوە، باران بارینی زۆر دەبێتە هۆی راماڵینی خاک بەهۆی لافاوەوە و ئەمەش دەبێتەهۆی کەمبوونەوەی ماددەی ئەندامیی ناو خاک و لەدەستدانی بەپیتیی خاکەکە بەهۆی لاوازبوونی خەسڵەتە فیزیایی و کیمیایی و بایۆلۆجییەکانی خاکەکەوە، کە ئەمەش سەرەنجام هۆکارێکە بۆ بەبیابانبوون.

كاریگەریی بەبیابانبوون لەسەر كوردستان

دەربارەی دیاردەی بەبیابانبوون و كاریگەییەكانی لەسەر کوردستانیش، د.عەبدولموتەڵیب رەفعەت وتی: بەبیابانبوون دیاردەیەکی دینامیکییە، (خشۆکە) و مەیلی فراوانبوونی هەیە، بۆیە کاتێک لە ناوچەیەکدا گەشە دەکات، رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو ناوچەکانی تر تەشەنە دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا  ئێستا هەندێك ناوچە لە هەرێمی کوردستان لە ژێر کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا و وشکبوونەوە و بەبیابانبووندان، وەکو دەشتی هەولێر و گەرمیان، بۆیە چارەسەرنەکردنی ئەو گرفتانە لەو ناوچانە، دەبێتەهۆی فراوانبوونی رووبەری بەبیابانبوون و دوور نییە لە ماوەی چەند ساڵێکدا تەشەنە بکات بۆ ناوچەکانی دیکەش. 

توانای بەرهەمی زەوی دادەبەزێت 

لەسەر ئەم پرسەش سەرمەد لەتیف پسپۆڕ لە ئاسایشی ئاو و ژینگە، سەرنووسەری رۆژنامەی «سیاسەتی ئاوی جیهانی – World Water Policy» لە واشنتۆن و مامۆستای زانکۆی کۆمار بۆ زانست و تەکنۆلۆجیا وتی: بەبیابانبوون دیاردە و پرۆسەی تێكچوونی زەوییە بەهۆی چالاکییە ناتەندروستەکانی مرۆڤەوە دژبە سروشت، هەروەها گۆڕانی کەشوهەوا. ئەم دیاردەیە ئێستا رووی لە چەندین ناوچەی جیهان کردووە و عیراق یەکێکە لەو وڵاتانەی بە سەختی دەناڵێنێت بەدەست ئەم دیاردەیەوە.

وەک پێناسەی زانستی، بەبیابانبوون واتە تێکچوونی زەوی ناوچە وشک و نیمچە وشکەکان بە بەردەوامی، ئەمەش وادەکات توانای بەرهەمی زەوی داببەزێت تا رێژەی سفر، ئەمەش بەهۆی وشکەساڵی یان داربڕینەوە یان گۆڕانی کەشوهەوا زیاتر پەرەدەسێنێت. هەندێک جار بەهۆی چالاکییە نا تەندروستەکانی مرۆڤەوەیە یان بەهۆی شێوازی کشتوکاڵی ناتەندروستەوەیە.

هۆكارە و كاریگەییەكان

سەبارەت بە هۆكار و كاریگەرییەكانی بەبیابانبوونیش روونیکردەوە کە چەندین هۆکاری راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ هەن، لەوانە:

-گۆڕانی کەشوهەوا، بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، کەمبوونەوەی رێژەی باران. 

-بڕینەوەی دار و کەمکردنەوەی رێژەی سەوزایی.

-زۆر لەوەڕاندنی ئاژەڵ.

-شێواز و میکانیزمی ناتەندروستی کاری کشتوکاڵی.

-دابەزینی ئاستی ئاوی سەرزەوی و ژێرزەوی.

-فراوانبوونی شارەکان و گەشەکردنیان لەسەر زەویی بەپیت.

کاریگەرییەکانی بەبیابانبوون:

-لەدەستدانی زەویی بەپیت.

-کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی بەرووبومە کشتوکاڵییە خۆماڵییەکان و دروستبوونی مەترسی لەسەر ئاسایشی خۆراک.

-کەمبوونەوەی ئاو.

-لەدەستدانی هەمەجۆریی رووەک و ئاژەڵ و تێکچوونی سیستمی ژینگە و سروشت.

-هەژاری و لەدەستدانی هەلی کار.

-کۆچی ژینگەیی، کە ئێستا عیراق بەدەست کۆچی ژینگەییەوە دەناڵێنێت و پارێزگاکانی وەک میسان، زیقار، قادسیە و تەنانەت بەسڕەشی گرتووەتەوە و نزیکەی 172 هەزار و 200 کەس (28 هەزار و 700 خێزان) لە عیراق ئاوارەبوون، ئەوەش بەپێی دوایین داتاکانی رێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ و دەزگای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە (2026)دا بڵاویانکردووەتەوە.

هەروەها ئاماژەیان بەوە کردووە پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشوور رووبەڕووی توندترین کاریگەرییەکانی بەبیابانبوون و کۆچی ژینگەیی دەبنەوە.

رێگری لە بەبیابانبوون

دەربارەی هەنگاوەكان بۆ رێگریکردن و کەمکردنەوەی دیاردەی بەبیابانبوون، سەرمەد لەتیف دەڵێت: چەندین رێگە و ستراتیژ هەن بۆ رێگریی لەم دیاردە مەترسیدارە، لەوانە:

-چاندنی درەخت و بەرزکردنەوەی رێژەی سەوزایی، هەروەها رێگریی لەبڕینەوەی درەختی دارستانەکان.

-چاکسازی لە سیستمی ئاودێری بۆ جووتیارەکان (دەکرێت خولی راهێنان بکرێتەوە لەلایەن دەزگا رەسمییەکانی حکومەتەوە بۆ جووتیاران، تا پشت بە تەکنیکی نوێ ببەستن وەک دڵۆپاندن (Drip Irrigation)، بەمجۆرەش زۆرترین بڕی ئاو لە بەفیڕۆدان رزگاردەبێت.

-پاراستنی خاک و رێگریی لە تێکدانی.

-کۆنتڕۆڵکردنی لەوەڕاندنی ئاژەڵ.

-پاراستنی سەرچاوە ئاوییەکان و چاکسازی لە بەڕێوەبردنی ئاو. 

گرنگترین هەنگاویش بریتییە لە بنیاتنانی وێستگەی پاککردنەوەی ئاوی قورس و بەکارهێنانەوەی لە سێکتەرە جیاوازەکاندا، بە پشتبەستن بە تەکنیکی نوێ بۆ کۆکردنەوەی ئاوی باران و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی تاک لە بەکارهێنانی بڕی ئاوی پێویست و بەفیڕۆنەدانیدا و راکێشانی کەناڵی ئاوی دەستکرد بۆ ئەو شوێنانەی مەترسیی جدییان لەسەرە لەڕووی بەبیابانبوونەوە.

-چاکسازی لە سیاسەتی ئاودا، عیراق یەکێکە لەو وڵاتانەی لاوازترین سیاسەتی ئاو پەیڕەو دەکات، هۆکاری سەرەکییش بریتییە لە گەندەڵییەکی کوشندە، هەروەها خەڵکانی ناپسپۆڕ و نەشارەزا لە سێکتەرە ئاوییەکاندا رۆڵی باڵایان پێدراوە.

فراونبوونی شارەكان و بەبیابانبوون

لەلایەن خۆیەوە خالد سلێمان توێژەری ژینگەیی بە كوردستانی نوێی وت: دیاردەی بەبیابانبوون ماوەی ساڵانێكی زۆرە لە عیراق هەستی پێدەكرێت، هۆكارەكانیشی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی بارانی تەواو كە ئەمەش دەبێتەهۆی وشكبوونەوەی رووپۆشی زەوی، ئەو چینەی سەرەوەی خاك لە 1 سانتیمەترەوە تا زیاتر لە 30 سانتیمەتری خاكەكە وشكدەبێتەوە و شێی تێدا نامێنێت، ئەمەش دەبێتەهۆی ئەوەی میكرۆب و بەكتریاكانی خاك نەتوانن كاری خۆیان بكەن و گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن هەڵمژن و خاكەكەشیان پێ بەپیت ناكرێت، لەم كاتەشدا خاكەکە دەبێتە خاكێكی رووتەن، ئەمەش یەكێكە لە كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا، هەروەها جۆرێكی تریش لە بەبیابانبوون هەیە كە ئەویش خۆی لە فراوانبوونی شاردا دەبینێتەوە بەهۆی بەرزبوونەوەی رێژەی دانیشتوان، ئەمەش دیسان یەكێكە لە كاریگەرییەكانی بەبیابانبوون واتە شار و جێگەی نیشتەجێبوونی دانیشتوان فراوان دەبێت لەسەر حسابی ئەو ژینگە سرووشتییەی کە هەیە.

بەبیابانبوون و خۆڵبارین 

سەبارەت بەوەی بەبیابانبوون چی كێشەیەك دروستدەكات؟ خالد سلێمان دەڵێت: هۆكار و فاكتەری دیکەی بەبیابانبوون زۆرە كە دەبنەهۆی دروستبوونی خۆڵبارین، بۆ نموونە كاتێك بەبیابانبوون زیاددەكات و خۆڵبارین زۆر دەبێت، چینی سەرەوەی زەوی شیتەڵ دەبێت، ئەمەش وادەكات هەوا بە ئاسانی هەڵیانگرێت و بیانگوازێتەوە لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر، لە شوێنێكدا كۆببنەوە و ببێتەهۆی شاردنەوەی رووەك و هەندێكجار بەهۆی بەبیابانبوونەوە خۆڵبارین زۆر زیاددەكات و دەبێتەهۆی شاردنەوەی شوێنەوارەكان، بە گشتی دەبێتەهۆی تێكچوونی سیستمی ژینگەیی و هەمەجۆریی لەناو خاكەكەدا ناهێڵێت. هەروەها بەپێی ئەو داتا و ئامارانەی هەن لەم چەند دەیەیەی كۆتاییدا، عیراق نزیكەی  50 ٪ی خاكەكەی لەدەستداوە، هەروەها لە كوردستانیش باس لەوە دەكرێت لە ماوەی 50 ساڵی رابردوودا كوردستان 50 ٪ی دارستانەكانی لەدەستداوە، خۆ بەبیابانبوون ئەوە ناگەیەنێت شوێنەكە هیچی لێ نەمێنێت وەكو ئەفریقا، دەتوانین بەو شێوەیەش پێناسەی بەبیابانبوون بكەین  و بڵێین ئەگەر شوێنێك یان ناوچەیەك شاخ و گرد و دۆڵیشی هەبێت، بەڵام خەسڵەتە ژینگەیەكانی خۆیان لە دەستبدەن و رووپۆشی رووەكی و بەپیتی خاكەكە نەمێنێت، ئەوا ئەو شوێنە دەبێت بە بیابان.

بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما 

دەربارەی گۆڕانی كەشوهەوا، بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما و رێنماییە تەندروستی و خۆپارێزییەكان، ئیبراهیم ئەحمەد پسپۆری تەندروستیی گشتی باس لەوە دەکات؛ گەرمای زۆری لەشی مرۆڤ دەشێت ببێتەهۆی مردنی، ئەگەر خێرا چارەسەر نەکرێت. کاتێک پلەی گەرمای ناوەوەی لەشی مرۆڤ بگاتە نزیکەی 40 پلەی سیلیزی یان زیاتر، سیستمی ساردکردنەوەی لەش (وەک ئارەقکردن) ناتوانێت بە تەواوی کاربکات، چونکە زیندەچالاکییەکانی ئەندامەکانی ناوەوەی لەش لە 37 پلەی سەدیدا کاردەکەن، چەند پۆینتێک بەرز یان نزم کاریگەری نابێت، بەڵام بگاتە نزیکەی 40 پلە، ئەمە دەتوانێت ببێتەهۆی:

• تێکچوونی کارکردنی مێشک (تێکچوونی هۆش، سەرلێشێوان و بێهۆشی). 

• زیان بە دڵ، گورچیلە و جگەر دەگەیەنێت.

• هەڵوەشانی خانەکانی لەش و پڕۆتینەکان. 

• ئەگەر چارەسەر نەکرێت، شکستی چەند ئەندامێکی گرنگ و مردنی لێدەکەوێتەوە.

ئەم دۆخە بە زۆری ناودەبرێت بە Heat stroke خۆربردن، نیشانە گرنگەکانی:

• گەرمای لەشی زۆر بەرز زۆرجار 40 پلە یان زیاتر. 

• سەر لێشێوان یان وڕێنە و بزڕکاندن. 

• بێهۆشی یان نزیکبوونەوە لە بێهۆشی. 

• لێدانی دڵ بە خێرایی.
 
• پێستی گەرم (هەندێکجار وشک، هەندێکجار ئارەقاویش دەبێت). 

ئەگەر کەسێک ئەم نیشانانەی هەبێت، پێویستە بە خێرایی فریاگوزاریی بۆ بکرێت تا گەیشتنی یارمەتی، بخرێتە شوێنێکی سارد و بە ئاوی سارد یان پەڕۆی تەڕ سارد بکرێتەوە یان خۆشوشتن یان ئاوی نیمچە سارد. 

رێنمایی پزیشكان و بەرزبوونەوەی پلەی گەرما 

ئیبراهیم ئەحمەد وتیشی: لە کاتی شەپۆلی گەرما یان بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، ئەم رێنماییانە لەلایەن پزیشکان و دامەزراوە تەندروستییەکانەوە بە گرنگترین هەنگاوەکانی خۆپاراستن دادەنرێن:

• مرۆڤ دەبێت ئاوی زۆر بخواتەوە، تەنانەت ئەگەر تینووشی نەبێت، دەبێت هەوڵبدات بەشێوەی بەردەوام تەنها ئاو بخواتەوە، بە تایبەتی ئەگەر ئارەق بکاتەوە. 

• لە ساتە گەرمەکاندا (نزیکەی 11 بەیانی تا 4 یان 5ی پاشنیوەڕۆ) تا ئەو شوێنەی دەکرێت لە دەرەوە نەبێت، چونکە تیشکی خۆر لەوکاتەدا زۆرترین کاریگەریی هەیە. 

• جلوبەرگی سووک، فراوان و رەنگی کراوە و کاڵ لەبەر بکات، چونکە گەرما کەمتر هەڵدەمژێت. 

• لە شوێنی سارد یان هەواداردا بمێنێتەوە، ئەگەر لە شوێنەکەدا ساردکەرەوە نەبوو بەردەوام پەنجەرەکان بکاتەوە یان شوێنێکی سێبەر هەڵبژێرێت. 

• بەکارهێنانی بەردەوامی چاویلکەی دژە تیشک و خۆر.

• کار و وەرزشی سنووردار بکات لەکاتی گەرمای زۆردا، ئەگەر پێویست بوو، بەیانی زوو یان ئێواران وەرزش بکات. 

• دەبێت باشتر ئاگاداری منداڵان، ژنان، پیاوانی بەتەمەن، ژنانی دووگیان، نەخۆشانی دڵ و شەکرە بن، چونکە ئەم گروپانە زیاتر لە مەترسیدان. 

• هەرگیز منداڵ لە ئۆتۆمبێلدا بەجێنەهێڵرێت، تەنانەت بۆ چەند خولەکێک، چونکە گەرمای ناو ئۆتۆمبێل زۆر خێرا بەرزدەبێتەوە. 

PUKMEDIA