Yek li ser sê akinciyên cîhanê sala 2026an rastî pîsbûna Ozonê bûne

Şerq El Ewset

Bandora pîsbûna Qata Ozon li ser tendirustita mirovan

Li gorî raportek ku ji aliyê Yekîtiya Ewropa ve îro roja Çarşemê hatiye weşandin, heya sala 2026.an nêzîkî yek li ser sê akinciyên nifûsa cîhanê, ji ber germahiyê, şewatên daristanan û belavbûna çalakiyên mirovan, rastî astên pir bilind yên qirêjiya hewaya Ozonê hatiye.

Ozon nêzîkî rûyê Erdê ji ber têkiliya germ û tîrêjên rojê bi tîrêjên ji şewatên daristanan, wesayîtan û çalakiyên pîşesaziyê re çêdibe, ku dikare bibe sedema zirara şaneyên pişikê, zehmetiyên nefesê, êrişên tengenefesê û pirsgirêkên din yên tenduristiyê.

Her çiqas di dehsalên dawî de pêşketinên di warê kêmkirina belavbûna qirêjkerên hewayê yên herî zirardar de hatine bidestxistin jî, têkoşîna li dijî qirêjiya Ozonê hîn jî dijwartir e, ji ber ku guherîna avhewayê mercên guncaw ji bo çêbûna wê diafirîne.

Pêlên germê yên rekorşikên û şewatên daristanan yên ku îsal li Ewropa û Amerîka ya Bakur belav bûn, bûne sedema xirabtirbûna qirêjiya Ozonê, ji ber ku ewrên dûmanê ji sînorên wan pir wêdetir belav bûne.

Endonezya:

Endonezya, ji aliyê xwe ve, rastî şewatên daristanan yên berfireh hatiye, di heman demê de raportê hişyarî da ku diyardeya avhewayê ya El Nino, ku di Hezîranê de dest pê kir û tê çavrêkirin ku di dawiya salê de bigihîje lûtkeyê, dikare li Başûrê Rojhilatê Asya bibe sedema şewatên din.

Laurence Roy, Rêveberê Xizmeta Çavdêriya Atmosferê ya Copernicus, di raporta bi sernavê "Çavdêriya Atmosferê" de got: Pîsbûna hewayê li ser sînoran namîne,ew dikare bi hezaran kîlometreyan biçe, ji parzemîn û okyanûsan derbaz bibe, bandorê li qalîteya hewayê li deverên dûrî çavkaniya xwe bike.

Raportê nîşan da ku di navbera 1ê Çile û 15ê Îlonê de ji sedî 34ê nifûsa cîhanê rastî hewayekî pîs ya hatiye, û rêjeya Ozonê ji pêşniyarên Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê pir zêdetir e.

Rêxistin herî zêde rêjeya têketina Ozonê ya pêşniyarkirî li ser her metrekupek ya hewayê wekî 100 mîkrogram destnîşan dike, ku li gorî navîniya têketina Ozonê di nav heşt demjimêran de tê hejmartin.

Ji sedî 17ê nifûsa cîhanê rastî hewayek xirap û pîs hatine, di heman demê de tenê ji sedî 5 rastî astên baş yên Ozonê hatine.

Belavbûna berbelav li parzemînan bi berfirehbûna pîşesaziyê, mezinbûna aborî û kerta veguhastinê, û her weha şewatên daristanan û şewitandina bermayiyên çandiniyê ve girêdayî ne.

Di nav bajarên ku astên pir bilind yên qirêjiya Ozonê tomar kirine de New Delhi ya Hindistanê, Deka ya paytexta Bangladeşê, bajarê Çongqing ê Çînê û Lahore ya Pakistanê hene.

Amerîka ya Bakur:

Li Amerîka ya Bakur, du ji sêyan nifûsê rastî hewayê ya pîs hatine, li  hemberî ji sedî 45 ê nifûsê li Ewropayê,di raportê de serkeftina rêkarên Ewropî di kêmkirina belavbûna qirêjkerên hewayê de, ji bilî Ozonê, hate destnîşankirin.

Amerîka ya Başûr:

Li Amerîka ya Başûr, bajarê Sao Paulo yê Brezîlya astên Ozonê pir zêde tomar kir, lê Rio de Janeiro gihîşt astên pir zêde ku ji sedî 81ê nifûsa Amerîka ya Başûr rastî hewaya bi kalîteya "baş" yan "qebûlkirî" dihatin.

Okyanûsya:

Okyanûsya, ku Awistralya û Zelanda Nû li xwe digire, rewşa wê baştir bû, ji sedî 66ê nifûsa wê ji asta Ozonê ya baş kêfxweş bû, di heman demê de ji sedî 34 jî rastî astên ku wekî "qebûlkirî" hatine.

PUKMEDIA