Mam Celal.. Karîzma û Sembolê Neteweyî yê Kurdistanê

Nêrîn 02:09 PM - 2026-10-01

Û em li ber deriyê salvegera koça dawî ya koçkiriyê neteweyê Serok Celal Talebanî (Mam Celal) ne, ez pirtûka xwe ya bi navê "Mam Celal Sembolê Neteweyî yê Kurd" tînim bîra we, ku dîroka Serok û têkoşîna wî ya bi dehan salan vedikole, ligel nerînên hejmarek ji nivîskar û rewşenbîrên Ereb û Tirk û Faris û Amerîkî û Rûs û yên din li ser kesayetî û rola wî li ser asta Herêma Kurdistanê û çar parçeyên Kurdistanê û Iraq û herêmê û cîhanê. Û hêjayî gotinê ye ku pirtûk bi zaravayê Kurmancî û bi tîpên Latînî hatiye nivîsîn.

 Karîzmaya Rêber û Parêzerê Doza Gelê Xwe

Serok Mam Celal xwediyê kesayetiyeke karîzmatîk a awarte bû, ku ew kir parêzerê ewlehiya neteweya xwe. Doza gelê xwe kir çîrokek ku di hemû meclîsên navneteweyî de vedibêje, û ew kir dozek rewa û dadperwer. Peyama Pêşmerge ji çiya û newalên Kurdistanê hilgirt û gihand Neteweyên Yekbûyî, û dema ku wek Serokkomarê Iraqa Federal hate berbijêrkirin, doza Kurdî kir dozek rewa û navneteweyî naskirî. Ew zilamê ku bi cilê Pêşmergetiyê ji çiyayên Kurdistanê daket da ku bibe Serokkomar bi nasnameya xwe ya şoreşgerî û neteweyî û niştimanî ya dilsoz. Mam Celal xwendekar, parêzer, çalakvan, şoreşger, neteweperwer, Kurdistanî, niştimanperwer, mirovhez, xwediyê kesayetiya karîzmatîk ku ket dîrokê. Navê doza xwe li ser rûpelên dîrokê bi amadebûn û beşdarî û gerên xwe di meclîsên navneteweyî de nivîsî, û tu carî di parastina wê de xemsarî nekir. Û wek ku hevalên wî yên kevin li ser dibêjin, dilsoz û wefadar û muxlîs û hezkirî bû. Erê, wisa ne kurên welatê rojê, kurên Kurdistanê.

Serokê Mirov û Sîmama Ewlehiyê

Mam Celal yekem Serokkomarê Iraqî yê Kurd bû ku bi nasnameya xwe ya Kurdî û şoreşgerî gihişt serokayetiyê, û kîn li hember gelên din hilnegirt, belê bi giyanê mirovahî û lêborîn û bexşînê bi hemûyan re mijûl dibû. Û ji herî diyar helwestên wî yên mirovahî ew bû ku wî îmzekirina li ser biryara darvekirina dîktator Sedam Husên red kir, tevî ku yê paşîn bi xwe bi awayekî kesane ew ji biryara lêborîna giştî derxistibû. Têkoşer û Pêşmerge, Serokê berê yê Komara Iraqa Federal, û sekreterê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê, ji zarokatiya xwe heta roja koça dawî ji rewşa siyaset û dîplomasiya Kurdistanî dûr neket, û bi hemû hêz û îradeya xwe di rêya bicihanîna armancên gelê Kurd û rêzgirtin û parastina mafên hemû pêkhateyan de xebitî.

Rola wî di Parastina Destkeftiyan û Belavkirina Çanda Lêborînê de

Rola têkoşerê nemir Mam Celal di parastina destkeft û serkeftinên gelê Kurd û pêkhateyên din ên ku li Kurdistanê û derdora wê dijîn de roleke mezin û dîrokî bû. Ew têkoşerekî Kurdistanî û navneteweyî û mirovahî bû, û roleke pêşeng di çandina têgeha biratî û aştiya civakî di navbera gelên Rojhilata Navîn de bêyî tu cudahiyê de hebû. Ew herdem li ser nêzîkkirina aliyan û yekxistina rêzên wan ji bo bicihanîna ewlehî û aştiyê û bidawîanîna dijminatî û şerê navxweyî dixebitî. Û biryar da ku şerê navxweyî di navbera aliyên Kurdî de rawestîne, û zext li partiya xwe kir ku rawestîne, û di hin caran de ji bo parastina xwîna ciwanên Kurd gelek tawîz da. Û ji aliyê serkirdayetiya siyasî ya Iraqî û hin dewletên cîhanê ve wek "Sîmama Ewlehiyê" hate naskirin, ku amadebûna wî ya siyasî ji Herêma Kurdistanê û çar parçeyên Kurdistanê derbas bû û gihişt qada Iraqî û welatên cîran.

Endezyarê Peywendiyên Kurdî yên Navneteweyî

Mam Celal wek rêberekî kevnar tê hesibandin ku beşdarî di hewldanên gelê Kurd de ji bo çarenivîsa xwe kiriye, û ew e ku deriyê peywendiyên dîplomatîk di navbera Herêma Kurdistanê û dewletên cîhanê de ji destpêka şêstan heta roja nexweşiya xwe vekir, lewra wek endezyarê peywendiyên dîplomatîk ên gelê Kurd tê hesibandin. Peywendiyên wî yên baş bi dewletên Ewropî û Amerîka û Kanada û Misir û dewletên Kendavê re hebûn, û yekem destpêkên wî yên dîplomatîk li Fransa bû di sala 1963 de. Û peywendiyeke kesane wî bi Serokê Misrî Cemal Ebdul Nasir re hebû, ku ew qanî kir ku beşa zimanê Kurdî li Radyoya Qahîreyê veke. Û piştî destpêkirina weşanê, Tirkiyê destwerdan kir û Misir gef kir, ku neçar kir ku beşa Kurdî di sala 1957 de bigire.

Her weha şopa wî ya xurt di serxistina rêkeftina 11 Adar 1970, û hilbijartinên Kurdistanê di sala 1992 de, û yekxistina gotara siyasî ya Kurdî ji bo damezrandina Herêma Kurdistana Federal de heye. Û roleke pêşeng di vekirina beşa Kurdî li Radyoya Dengê Amerîka di sala 1992 de hebû, û rolek di ragihandina agirbestê ji aliyê Partiya Karkerên Kurdistanê ve di sala 1993 de li dijî dewleta Tirk de, û hewl da ku di navbera Serokê Tirk Turgut Ozal û rêberê Partiyê Ebdullah Ocalan de ji bo anîna aştî û çareserkirina doza Kurdî bi aştiyane têkiliyê deyne. Her weha roleke wî di piştgiriya şoreşa Rojavayê Kurdistanê de hebû, gava ku şanda opozîsyona Sûrî di sala 2012 de serdana Bexdayê kir, wî xwest ku serokê Partiya Yekîtiya Demokratîk Salih Muslim di nav şandê de be, û hîn jî piştgirî û alîkarî ji bo Rojava berdewam e.

Mam Celal di Çavên Yên Din de

Li gor bersivên çavdêrên siyasî yên Kurd, "Dema ku li têkoşîna leşkerî û siyasî û dîplomatîk, û jêhatîbûna siyasî û lêborîn û parastina mafan û gotina gotina heq tê lêkolînkirin, hemû kes nemirê neteweyê Serok Celal Talebanî tînin bîra xwe". Lewra hemû kes dibêje ku koça rêberekî wek Mam Celal valahiyek hişt ku tijî nabe, û karesatek mezin û windahiyek ji bo Kurd û Kurdistan û Iraq û gelên herêmê bi giştî bû. Û ji saziya lêkolînên Kurdistanî ku Doktor Xalid Yûnis serokatiya wê dike, çapa duyemîn a pirtûka wî "Rêberê Neteweyî yê Kurdistanî, Celal Talebanî rêber û raman û serdem" di Nîsana 2006 de derket. Û nivîskar di rûpela yekem de dibêje: "Min ev lêkolîn ji aliyê partîtî ve nenivîsî, ez ne partîzan im, tenê ez ji heyraniya xwe bi Mamoste Mam Celal û jêhatîbûn û qurbanîdan û têkoşînên wî dinivîsim". Hin rojnameyên Iraqî yên Erebî ew wek "parêzer û têkoşerek ku di kesayeta xwe de hikmeta pîran û coşa ciwanan kom dike, û xwediyê hêzeke diyalektîkî ye ku kêm mînakek wê heye" bi nav kir. Û helbestvanê Iraqî yê mezin ê koçkirî Mihemed Mehdî Cewahirî li ser got: "Çi bistirêjim hesreta Celal wek hesreta çav ji bo xewê, wek hesreta xerîbekî dûr ji bo mal û welat.. Hesretek ji te re û tu ronahiya çavê min î û tu cihê giyan di laş de yî".

Biryara Lêborînê ya ku Mam Celal jê hate derxistin

Li ser Serokê nemir Mam Celal bi neamadebûnê hukmê darvekirinê hate dayîn. Û li gor rapora DW Erebî, Sedam Husên lêborînek ji bo beşdarên serhildana 1988 derxist lê Celal Talebanî jê derxist. Û nîveroka biryara Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê jimare 736 sala 1988 ev e: "Sêyem: Ji lêborîna ku di vê biryarê de hatiye tenê xayîn Celal Talebanî tê derxistin." Û piştî salan, Mam Celal Talebanî bû Serokkomar û ji desthilatên wî îmzekirina li ser hukmên darvekirinê bû, lê wî îmzekirina li ser hukmê darvekirina Sedam Husên red kir, bi wê yekê ku ew ji îmzekarên belgeya Sosyalîsta Navneteweyî ye ku bang li rakirina cezayê darvekirinê dike, ku cîbicîkirina hukm bi mehan paş xist heta ku Serokwezîr Nûrî Malikî di dema gera wî de îmze kir.

Nexweşî û Koça Dawî

Mam Celal di salên dawî de pirsgirêkên tenduristiyê hebûn. Di 25 Sibat 2007 de birin bajarê bijîşkî yê Husên li Urdunê, û emeliyata dil ji bo wî li Dewletên Yekbûyî di Tebaxa 2008 de hate kirin. Û di dawiya sala 2012 de Iraq ji bo dermankirinê li Elmanyayê bi cih hişt piştî felcekê ku ket kome, û nêzî salek û nîv li wir ma heta ku di Tîrmeha 2015 de vegeriya Iraqê. Di roja 3-10-2017 de, tam saet 4 êvarê li yek ji nexweşxaneyên Elmanyayê, di temenê 84 salî de, piştî têkoşîna bi nexweşiyê ya pênc salan (2012-2017) koça dawî kir. Û piştî ragihandina koça wî, hikûmeta Herêma Kurdistanê şînê ji bo hefteyekê, û hikûmeta Iraqî sê rojan, her weha Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê û Partiya Gelên Demokratîk li Bakurê Kurdistanê ragihand. Û di peyama Koşka Spî ya Amerîkî de hat: "Em wî wek welatparêzekî rastîn û hevbeşekî ku di veguhastina Iraqê ji zordariya Sedam Husên bo demokrasiya destûrî de çalak bû bi bîr tînin".
[10/1/2026 1:58 PM] mala aryan: Û Gilbert Mitterrand, kurê Danielle Mitterrand dibêje: "Windakirina vî rêberê mezin ne tenê ji bo Kurdan e lê ji bo hemû têkoşerên ku di riya bicihanîna dadperwerî û aştiyê de şer dikin e". Û Danielle Mitterrand bi xwe dibêje ku ew deyndarê Serok Mam Celal e ji ber ku wî ew ji bûyerek ku di sala 1992 de rastî hatibû rizgar kir, û hevaleke nêzîk a wî bû û ji bo mafên Kurdan xebitî.

Encam

Gelê Kurd û Iraqî bi koça Serok Mam Celal kesayetiyek leheng winda kir ku hebûneke dîplomatîk û siyasî ya xurt li qada navneteweyî hebû. Ew rêberekî Kurdistanî û Iraqî û mirovahî yê biriqandî û têkoşerekî hişk bû, û yekem kesayetiya Kurdî bû ku karî di navbera ramana neteweyî ya Kurdistanî û mirovahî û navneteweyî û niştimanperweriya Iraqî ya rastîn de kom bike, û ew e ku çanda lêborînê belav kir ji bo vekirina riyê li ber qebûlkirina navneteweyî ji bo piştgirî û parastina mafên gelê Kurd, û bawerî bi sîstema demokratîk hebû û li dijî zilm û zordarî û nijadperestiyê şer dikir. Celal Husamedîn Nûrullah Nûrî Talebanî, ku bi Mam Celal tê naskirin, ku di 12 Mijdar 1933 de hatiye dinyayê, zêdetirî heftê salan di xizmeta azadiya gelê xwe de têkoşiya, ji parêzerekî qanûnî heta Pêşmergeyekî têkoşer di çiyayên Kurdistanê de ku li dijî dîktatoriya Beas şer kir, da ku bibe Serokê Encûmena Hikûm piştî hilweşandina rejîma Beas di sala 2003 de, paşê Heftemîn Serokkomarê Komara Iraqa Federal ji 2005 heta 2014, û ew yekem Serokkomarê demokratîk ê Kurd ê ne Ereb e, hezkirî û qebûlkirî li cem hemû pêkhateyên gel e.

PUKMEDIA