۶ سپتامبر ۱۹۳۰، سلیمانیه؛ یادمان اراده‌ای پولادین که زیر رگبار گلوله درهم نشکست

PUKMEDIA

سلیمانیه/ آرشیو

تاریخ معاصر کردستان، روایتگر پیوسته‌ی اراده‌ای پولادین در برابر زنجیرهای استبداد، استعمار و انحصارطلبی است؛ سرزمینی که مردمانش در عین دلبستگی عمیق به اصالتِ صلح‌جویی و خردورزی، همواره ناگزیر بوده‌اند تاوانِ سنگینِ مطالبه‌ی حقوق بدیهی انسانی و ملی خود را با جان و مال بپردازند. آنچه در ادامه می‌آید، بازخوانی برهه‌ای سرنوشت‌ساز و خون‌بار از مبارزات ملی کُردها در دهه ۱۹۳۰ میلادی است؛ فصلی از کتابِ پُرشکوهِ مقاومت که در آن، صداقتِ مدنی و مطالبات مسالمت‌آمیزِ یک ملت با آتشِ بی‌رحمِ گلوله‌های رژیم استبدادی پاسخ داده شد، اما هرگز به خاموشی نگرایید. این گزارش، بازنگری در آینه‌ی تمام‌نمای دیروز است تا بدانیم چگونه خونِ شهدای «میدان برده‌رکی سرا»، بذرِ آگاهی و مقاومت سازمان‌یافته را در دل تاریخ این دیار بارور ساخت.

در آوریل ۱۹۲۹، شش نماینده کُرد در پارلمان عراق، یادداشت مهمی را پیرامون مطالبات و حقوق ملی کُردها به نخست‌وزیر وقت عراق تقدیم کردند. بار دیگر در سال ۱۹۳۰، نمایندگان کُرد گزارش رسمی دیگری را به نماینده عالی بریتانیا ارائه دادند، اما این بار نیز مطالبات آنان نادیده گرفته شد. برای سومین بار در مارس ۱۹۳۰، همان هیئت گزارش دیگری را به نخست‌وزیر عراق تقدیم کرده و خواستار اجرای قطعنامه‌های جامعه ملل شدند.

مفاد این گزارش بر چند محور کلیدی استوار بود:

١-  تشکیل استان جدید به مرکزیت دهوک.

٢ ـ تأسیس اداره آموزش و پرورش (معارف) کردستان تحت مدیریت یک مقام کُرد.

٣ـ  یکپارچه‌سازی مدیریت چهار استان (سلیمانیه، کرکوک، اربیل و دهوک).

٤ ـ تخصیص بودجه مستقل برای اقلیم کردستان.

این مطالبات قانونی نمایندگان کُرد، موجبات نارضایتی جریان‌های ناسیونالیست عرب به رهبری «یاسین الهاشمی» (رئیس حزب الشعب) را فراهم ساخت. هم‌زمان با انتشار اخبار مربوط به مذاکرات میان دولت عراق و بریتانیا جهت انعقاد پیمان جدید – که بر اساس آن تحت‌الحمایگی بریتانیا در عراق خاتمه یافته و این کشور به عضویت جامعه ملل درمی‌آمد – این معاهده در ۳۰ ژوئن ۱۹۳۰ امضا شد.

با انتشار متن رسمی پیمان، مشخص شد که هیچ‌گونه اشاره‌ای به حقوق و مطالبات کُردها نشده است. به دنبال این امر، انبوهی از شکواییه‌ها، تلگراف‌ها و بیانیه‌های اعتراضی به نخست‌وزیر عراق و کمیسر عالی بریتانیا (همفریز) ارسال شد؛ به طوری که در برخی از این اسناد، صراحتاً تشکیل یک حکومت خودمختار یا مستقل کُردی تحت نظارت بین‌المللی (جامعه ملل) مطالبه شده بود.

تداوم سیاست نادیده‌گرفتن مطالبات مشروع کُردها در ساختار سیاسی عراق، سبب همگونی و انسجام سراسری شهروندان کُردستان شد؛ چنان‌که در ۱۰ اوت ۱۹۳۰، جمعیت کثیری از اهالی سلیمانیه در استقبال از هیئت اعزامی نخست‌وزیر عراق و نماینده بریتانیا، خواستار تحقق استقلال در چارچوب نظارت بین‌المللی شدند.

پس از سخنرانی نخست‌وزیر عراق و قرائت بیانیه نماینده بریتانیا، نخست‌وزیر طی سخنان مجددی متعهد شد که دولت عراق مطالبات و وعده‌های خود را ملحوظ بدارد. در واکنش، نماینده معترضان ضمن رد اظهارات نخست‌وزیر، بر لزوم تأسیس حکومت مستقل کُردستانی و گنجاندن رسمی آن به عنوان یکی از مفاد پیمان ۱۹۳۰ تأکید کرد.

خلف وعده و بدعهدی دولت عراق، بستر مناسب را برای شکل‌گیری اعتراضات عمومی ۶ سپتامبر ۱۹۳۰ فراهم ساخت.

امروز در حالی نود و ششمین سالگرد حماسه اعتراضات «برده‌رکی سرای سلیمانیه»  را گرامی می‌داریم که در آن زمان، شهروندان این دیار در اعتراض به عدم پایبندی دولت عراق به تعهداتش به خیابان‌ها آمدند؛ اما دستگاه حکومتی وقت برای سرکوب مطالبات مدنی مردم، با آتش گلوله‌ها پاسخ داد که به شهادت تعداد زیادی شهید و مجروح و بازداشت گسترده معترضان انجامید. ملت کُرد در طول تاریخ همواره قربانی سیاست‌های دولت‌های استعمارگر و اشغالگر بوده و طی بیش از یک قرن، در ازای مطالبه حقوق بدیهی خود تحت شدیدترین فشارهای سرکوبگرانه قرار گرفته است. این هزینه‌ها همواره برای کسب ابتدایی‌ترین حقوق انسانی و ملی پرداخت شده است؛ هر زمان که موج مطالبات و اعتراضات مردمی به نقطه بحرانی رسیده، دولت‌های وقت عراق با ارائه وعده‌های توخالی و فریبنده درصدد فروکش کردن خشم عمومی برآمده و در نهایت، به جای عمل به تعهدات، دست به سرکوب خونین و قتل‌عام مردم کُردستان زده‌اند.

قیام ۶ سپتامبر ۱۹۳۰ در میدان برده‌رکی سرای سلیمانیه

 در ۶ سپتامبر ۱۹۳۰، جمعی از شهروندان سلیمانیه در اعتراض به عدم تعیین نمایندگان واقعی این شهر در پارلمان عراق و نادیده گرفته شدن حقوق مسلم ملت کُرد در پیمان عراق و بریتانیا، در محوطه (برده‌رکی سرای سلیمانیه)  دست به تجمع اعتراضی علیه رژیم پادشاهی زدند. نیروهای حکومتی با گشودن آتش به روی معترضان، فاجعه‌ای آفریدند که طی آن حدود ۴۵ شهروند کشته، ۱۹۵ نفر مجروح و صدها تن از جمله شاعر نامدار کُرد «بِیکَس» بازداشت شدند. در تقویم تاریخی ملت کُرد، از این روز با عنوان «روز سیاه ۶ سپتامبر» یاد می‌شود.

با رسیدن خبر سرکوب خونین اعتراضات سلیمانیه به «ملک محمود»، وی بلافاصله از سرگیری قیام را اعلام کرد و نیروهایش موفق به آزادسازی پینجوین شدند. هم‌زمان، شماری از افسران ارشد کُرد ارتش عراق با پیوستن به صفوف نیروهای شیخ محمود، حمایت رسمی خود را از این جنبش اعلام کردند.

بسیاری از چهره‌های سرشناس و نخبگان سلیمانیه و کردستان به جرم مشارکت در حوادث ۶ سپتامبر بازداشت شدند که از برجسته‌ترین آن‌ها می‌توان به توفیق قزاز، عزمی بیگ بابان، شیخ قادر شیخ سعید حفید، عیزت بیگ عثمان پاشا، شیخ محمد گولانی، حمه‌آغای اورحمان آغا، حمه‌صالح بیگ حمه علی بیگ، مجید افندی، رمزی فتاح، عبدالرحمن آغا احمد پاشا و فایق بیگ اشاره کرد.

در سال ۱۹۳۱، ملک محمود طی نامه‌ای به کمیسر عالی بریتانیا، طرح صلح و مذاکره‌ای چهارمرحله‌ای را با هدف تشکیل دولت کُردی و جدایی اقلیم کردستان از عراق ارائه داد که محورهای اصلی آن شامل موارد زیر بود:

١-   تأسیس دولت کُردی از منطقه زاخو تا حومه خانقین و تخلیه کامل این قلمرو از هرگونه حضور نظامی و غیرنظامی عناصر عرب.

٢-   قرار گرفتن این قلمرو (کردستان) تحت نظارت بین‌المللی (جامعه ملل) تا تعیین تکلیف قطعی سیاسی.

٣-   آزادی فوری تمامی بازداشت‌شدگان حوادث قیام برده‌رکی سرا (۶ سپتامبر).

٤-   انتقال و بازگشت کلیه افسران و کارمندان کُرد شاغل در مناطق مرکزی عراق به کردستان.

رژیم وقت با متوسل شدن به ابزار قهر و سرکوب نظامی علیه اعتراضات مدنی سلیمانیه، پنداشت که صدای حق‌طلبانه ملت را خاموش کرده است؛ غافل از اینکه جنبش مقاومت و اراده مردمی متوقف نخواهد شد. جنبش ملک محمود با وجود بهره‌گیری از تجهیزات تسلیحاتی قدیمی و محدود، تا کرکوک پیشروی کرد و حماسه‌ای ماندگار آفرید.

بارزترین ویژگی این خیزش توده‌ای در سلیمانیه، ارتقای سطح مبارزات مدنی به فاز مقاومت سازمان‌یافته است. رهبری این رویداد تاریخی را نخبگان برجسته حوزه‌های فرهنگی، آموزشی، دینی، اجتماعی و تجاری سلیمانیه و سراسر کردستان بر عهده داشتند.

PUKMEDIA